Türk Kilim Geleneği ve Kilim Motifleri

Türk Kilim Geleneği ve Kilim Motifleri

Türk kültür ve geleneklerinde kilim ve kilim dokumacılığı oldukça önemli unsurlardan bir tanesidir. Türk kültüründe kilime dokunanın sadece iplik olmaması ve kilim dokunurken kişinin kilime benliğinden bir şeyler katması kilimi farklı bir unsur olarak ortaya çıkarır.

Genç kızlar ve kadınlar tarafından dokunan kilimlerde desen ve motif adı verilen öğeler kullanılmaktadır. Halıya dokunan küçük simge ve sembollere motif, motiflerin oluşturduğu bütüne ise desen denir. Kilim dokunurken kullanılan her motif ve desenin kendine has bir adı ve özelliği bulunmaktadır. Kilim dokunurken kilimi dokuyan kişinin duygu, düşünce ve yaşamından esintiler sunan bu desen ve motifler, bize kişinin o anki ruh hali hakkında bilgiler verebilmektedir. Kilim desenlerinde kilimi dokuyan evlilik, göç, felaket, üzüntü, sevinç her türlü duygu ve düşüncesini doğru kilim motifini seçerek kilime yansıtabilmektedir.

Kilim desenleri üzerinde yapılan araştırmalar sonucunda motif ve desenlerin anlamları üzerinde değerlendirmeler yapılabilmiştir. Çok da detaylı olmayan araştırmalar sonucunda kilim desenlerinin duygu ve düşüncenin yanında batıl inanç, itikat ve inanç gibi öğeleri de barındırdığı kanısına varılmıştır. Kilimlerin kullanım amaçlarından ziyade sahip oldukları anlamlar, Türk geleneğinde kilim unsurunun bir ev malzemesinden daha fazlası olması sonucunu doğurmuştur. Anadolu yöresinde sıkça karşılaşılan kilim, yöreden yöreye farklı özellikler göstermektedir. Özellikle kullanılan motif ve desenlerin özelliklerine göre kilimlere Türk, Yörük, Türkmen ve Afşar gibi isimler verilmiştir. Her kilim türü kendine has motiflere sahipken bazı motifler aynı olmakla birlikte farklı isimlerle anılmaktadır. Bu nedenle yapılan motif tasniflerinde bazen karışıklıklar ortaya çıkabilmekte ve aynı motifler farklı isimlerle farklı motiflermiş gibi sunulabilmektedir.

Türk Kilim Motifleri

Türk kilim geleneğinde kullanılan motifler genel olarak türlerine göre 5 ayrı sınıfa ayrılmıştır. Bu türleri şu şekilde sıralamak mümkündür;

Hayvansal Motifler

İnsanların hayvanlarla olan ilişkisi ilk çağlardan bugüne devam eden bir ilişkidir. İnsanoğlu hayvanları bazen avlayarak bazen de evcilleştirerek kullanmıştır. İnsanların hayvanlarla söz konusu ilişkisi kilim motiflerine yansımış ve kilimlerde hayvanlar, duyguları ifade etmek için kullanılmıştır. Hayvan motiflerinin en önemlileri anlamları ile birlikte şu şekildedir:

Koçboynuzu: Koçboynuzu motifi; üretkenlik ve doğurganlık anlamlarını taşır. Bu motifi kilime dokuyan kişinin yaşadığı mutluluğu ve Allah’a şükrü kilime yansıttığı kabul edilir.

Kuş: Mutluluk ve sevgi anlamlarına gelen kuş, güç ve kuvveti de simgeler. Anadolu’da kurulmuş pek çok devletin sembolü olarak kullanılan kuşun ilahı anlamlar taşıdığı da kabul edilir. Kullanılan kuşun niteliğine göre anlam farklılaşabilmektedir.

Akrep: Şeytanın ruhunu yansıttığına inanılan akrep motifi korunma içgüdüsünü yansıtır.

Bitkisel Motifler

Bitkisel motifler yine insanın farklı amaçlarla iç içe olduğu ve kullandığı bitkilerin kilime yansıtılması ile farklı duyguların verilmeye çalışıldığı motiflerdir.

Pıtrak-Bıtırak: Pamuksu bir bitki olarak bilinen bıtırak, kem gözlü insanların negatif enerjisini def ettiğine inanılan bir bitkidir. Anlam olarak bakıldığında ise pıtrak lafından yola çıkılarak bolluk ve bereket anlamı çıkartılabilmektedir.

Hayat Ağacı: Bu ağaç ebediyeti temsil eder. Bu motifle anlatılmaya çalışılan fani bir sonsuzluktan ziyade yaşam sonrasındaki sonsuzluktur.

Geometrik Şekiller

Baklava Dilimi: Çoğunlukla Şarkışla bölgesinde rastlanan genç kızların evlilik taleplerini yansıttıkları bir motiftir.

Çengel ve Haç: Bu motif insanların karşılaşabilecekleri tehlikelere karşı kendilerini koruma altına almaları gerektiğini ifade eder.

Karışık Motifler

Küpe: Tıpkı baklava dilimi motifinde olduğu gibi genç kızların evlilik taleplerini yansıtır.

İnsan: İnsan figürü çocuğa veya sevgiliye olan özlemi belirtmek için kullanılır.

Sembolik Motifler

Muska-Nazarlık: Anadolu coğrafyasında nazar değmesi çok korkulan durumlardan bir tanesidir. Kilim motiflerinde kullanılan muska ve nazarlık sembolleri bu duruma karşı korunma içgüdüsünü ortaya koyar.

Eli Belinde: Anaerkil toplulukların bir yansıması olarak kabul edilen bu motif erkek çocuğa sahip olunduğunda dokunan bir motiftir. Dişiliğin göstergesi olarak kabul edilen bu durum analığı da simgeler.

Geçmişte evlerde yere sermek veya duvara süs niyetiyle asılan kilimler, günümüzde tamamen süs eşyası niteliğini kazanmıştır. Özellikle Anadolu kilim motiflerinin sahip olduğu derin anlamlar sanatseverlerin kilimlere olan ilgisini arttırmıştır. Türk ve Anadolu kültürünün yaşaması noktasında önemli figürlerden biri olan kilimlerin günümüzde hala değer görüyor olması Türk kültürü açısından oldukça önemlidir. 



Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir